حکم برائت ، دغدغه بسیاری از افرادی است که به نوعی درگیر پرونده‌های قضایی می‌شوند. اولین چیزی که ذهن انسان را مشغول می‌کند، این است که آیا صرف متهم شدن به معنای مجرم بودن است؟ آیا آبروی من به خطر می‌افتد؟

اصل برائت دقیقاً برای پاسخ به همین نگرانی‌ها و حفظ کرامت انسانی شما وضع شده است. این اصل به ما یادآوری می‌کند که سیستم قضایی نمی‌تواند هر کسی را به صرف یک اتهام، مجرم و گناهکار بداند. در واقع، این قانون یک سپر دفاعی قوی برای شماست.

اصل برائت چیست و بیانگر چه موضوعی است؟

معنای لغوی "برائت" یعنی پاک شدن از تهمت، بی‌گناهی یا خلاص شدن از عیب.

در زبان حقوقی، اصل برائت یا همان فرض بی‌گناهی، این مفهوم اساسی را بیان می‌کند که:

تا زمانی که گناه و جرم یک شخص در یک دادگاه صالح، با دلایل کافی و به صورت قطعی ثابت نشده، باید او را بی‌گناه دانست.

به زبان ساده‌تر، همه ما از نظر قانون بی‌گناه هستیم تا وقتی که خلافش ثابت شود. هیچ فردی را نمی‌توان تنها با یک اتهام، مجرم شمرد، مجازات کرد یا او را از حقوق فردی و اجتماعی‌اش محروم نمود.

جالب اینجاست که این اصل فقط یک قانون داخلی نیست، بلکه یک حق اساسی بشر است که در اسناد بین‌المللی هم به آن تأکید شده است. مثلاً ماده ۱۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر صراحتاً می‌گوید:

"هر شخصی که متهم به ارتکاب یک جرم کیفری می‌شود، حق دارد که بی‌گناه فرض شود، مگر این‌که تقصیرش، مطابق قانون در یک دادگاه علنی که در آن تمامی تضمینات لازم برای دفاع پیش‌بینی‌شده باشد، ثابت شود." 

پس، اگر کسی جرمی را به دیگری نسبت می‌دهد، این شخص یا مقام قضایی شاکی، وظیفه دارد که ادعای خود را با دلایل کافی ثابت کند؛ نه اینکه متهم بخواهد بی‌گناهی‌اش را ثابت نماید.

 اصل برائت در قانون اساسی و قوانین کشور

همان‌طور که گفتیم، اصل برائت یک ریشه بسیار قوی و محکم در قوانین ما دارد.

اصل برائت در قانون اساسی

اصل ۳۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، به عنوان قانون مادر، این موضوع را به صراحت بیان کرده است:

"اصل، برائت است و هیچ کس از نظر قانون مجرم محسوب نمی‌شود، مگر اینکه جرم او در دادگاه صالح ثابت گردد." 

این اصل اهمیت زیادی دارد، چرا که قانونگذار را موظف می‌کند در تدوین تمام قوانین دیگر، این بی‌گناهی را رعایت کند. همچنین در تفسیر هر قانونی که شک و تردیدی وجود دارد، باید آن را به نفع متهم تفسیر کرد.

اصل برائت در قانون آیین دادرسی کیفری

در رسیدگی به جرایم کیفری، این اصل حساسیت بسیار بالایی دارد. چون یک اشتباه، می‌تواند حیثیت، آزادی و حتی جان یک فرد را به خطر بیندازد.

ماده ۴ قانون آیین دادرسی کیفری به طور واضح آثار این اصل را در عمل نشان می‌دهد:

" هرگونه اقدام محدودکننده، سالب آزادی و ورود به حریم خصوصی اشخاص جز به حکم قانون و با رعایت مقررات و تحت نظارت مقام قضائی مجاز نیست و در هر صورت این اقدامات نباید به گونه‌ای اعمال شود که به کرامت و حیثیت اشخاص آسیب وارد کند." 

این ماده تأکید می‌کند که حتی در صورت اتهام، بازداشت کردن، محدود کردن آزادی یا تفتیش حریم خصوصی فرد، یک امر استثنایی است که فقط با دستور مقام قضایی و رعایت کرامت انسانی امکان‌پذیر است.

اصل برائت در قانون آیین دادرسی مدنی

شاید براتون سوال باشه که آیا این اصل در دعاوی غیرکیفری مثل چک، قرارداد یا ملک هم کاربرد دارد؟ بله! 

ماده ۱۹۷ قانون آیین دادرسی مدنی این موضوع را روشن می‌کند:

"طبق این ماده ، اگر کسی مدعی حق یا دینی بر دیگری باشد باید آن را اثبات کند، در غیر این صورت با سوگند خوانده حکم به برائت صادر خواهد شد." 

یعنی در دعاوی مدنی هم بار اثبات ادعا، به عهده مدعی (خواهان) است. اگر او نتواند ادعایش را ثابت کند، اصل بر بی‌گناهی طرف مقابل (خوانده) است و او از آن ادعا بری می‌شود.

شاخه‌های اصل برائت

در حقوق حقوق‌دانان اصل برائت را دارای دو بعد اصلی می‌دانند که در واقع، تضمین‌کننده اجرای عدالت هستند:

۱. اصل برائت قانونی (بعد تقنینی)

این بعد به قانون‌گذار مربوط می‌شود. یعنی هیچ عملی جرم یا ممنوع نیست مگر اینکه قانونگذار صراحتاً آن را جرم شناخته و برایش مجازات تعیین کرده باشد.

نتیجه: در هر مورد که شک کنیم آیا یک رفتار خاص، ممنوع است یا نه، اصل بر آزادی و مباح بودن آن است (اصل اباحه).

۲. اصل برائت قضایی (بعد قضایی)

این بعد مربوط به روند دادرسی است. یعنی کسی که به ارتکاب جرمی متهم شده، فقط یک "متهم" است نه "مجرم". تا زمانی که حکم محکومیت او به صورت قطعی صادر نشود، او یک فرد بی‌گناه تلقی می‌شود.

نتیجه: متهم نیازی به اثبات بی‌گناهی خود ندارد؛ این شاکی و دادستان هستند که باید با ادله قانونی، مجرمیت او را ثابت کنند.

حکم برائت چیست و چه زمانی صادر می‌شود؟

حکم برائت در واقع، نتیجه عملی شدن و اجرای اصل برائت در پایان یک فرآیند رسیدگی قضایی است.

زمان صدور حکم برائت

حکم برائت زمانی توسط دادگاه صادر می‌شود که:

شواهد، مدارک و دلایلی که برای مجرم بودن متهم ارائه شده، کافی نباشد.

اتهام انتسابی به متهم ماورای هرگونه شک و شبهه منطقی اثبات نشود.

دادگاه تشخیص دهد که شخص در موضوع اتهامی کاملاً بی‌گناه است.

مهم‌ترین اثر حکم برائت

یکی از مهم‌ترین آثار صدور حکم برائت، به‌خصوص در پرونده‌های کیفری، آزادی فوری متهم است. اگر فردی در طول رسیدگی یا تحقیقات در بازداشت بوده، دادگاه با صدور حکم تبرئه (حتی قبل از قطعی شدن حکم) بلافاصله دستور آزادی او را می‌دهد.

جبران خسارت متهم پس از برائت

گاهی اوقات، متهم در طول روند رسیدگی، دچار خسارت‌هایی مثل لطمه به آبرو یا بازداشت غیرضروری می‌شود. قانون برای این موارد هم تدابیری دیده است:

جبران خسارت روزهای بازداشت: اگر شخصی به ناحق بازداشت شده باشد و در نهایت حکم برائتش صادر شود، می‌تواند خسارت روزهایی را که در بازداشت بوده، از دولت مطالبه کند.

انتشار حکم برائت

 اگر به دلیل اتهام، آبروی فرد لطمه دیده باشد (خسارت معنوی)، ممکن است با نظر دادگاه، حکم برائت او در روزنامه‌های کثیرالانتشار منتشر شود تا بخشی از آبروی از دست رفته جبران گردد.

اصل برائت و حق سکوت متهم در دادگاه

یکی از حقوق دفاعی بسیار مهم متهم که ریشه در اصل برائت دارد، حق سکوت است.

آیا متهم باید بی‌گناهی خود را ثابت کند؟ خیر.

آیا متهم مجبور به صحبت کردن است؟ خیر.

با توجه به اصل برائت، متهم می‌تواند در مقابل سؤالات مقام تحقیق سکوت کند. این سکوت به هیچ وجه نشانه‌ای از گناهکاری یا مجرمیت محسوب نمی‌شود و مقام قضایی نمی‌تواند صرفاً بر اساس سکوت متهم، او را مجرم بداند.

این حق تا آنجا اهمیت دارد که قانون اساسی ما شکنجه برای گرفتن اقرار یا هر اجباری برای اعتراف، شهادت یا سوگند علیه خود را ممنوع کرده و آن را فاقد اعتبار می‌داند.

 تفاوت قرار منع تعقیب و حکم برائت چیست 

به بیان ساده، اگر دادسرا در همان مرحله اول تحقیقات به این نتیجه برسد که اصلاً دلایل کافی برای تشکیل پرونده و محاکمه وجود ندارد، "قرار منع تعقیب" صادر می‌کند. اما اگر پرونده به دادگاه برود و دادگاه بعد از بررسی شواهد، به این نتیجه برسد که جرم ثابت نشده، "حکم برائت" صادر می‌شود.

نمونه حکم برائت 

رأی دادگاه (خلاصه): در خصوص اتهام آقای علی‌اکبر م. دایر بر سرقت، با توجه به موارد زیر:

شاکی هیچ‌گونه مدرک و شاهد معتبری برای اثبات ادعای خود ارائه نکرده است.

تحقیقات پلیس، حضور متهم در صحنه جرم را تأیید نکرده است.

شواهد موجود به نفع متهم بوده و هیچ دلیلی مبنی بر ارتکاب جرم ارائه نشده است.

حکم: دادگاه با استناد به اصل برائت و عدم اثبات وقوع جرم، حکم به برائت متهم آقای علی‌اکبر م. از اتهام سرقت صادر می‌نماید. متهم بلافاصله آزاد می‌گردد.

وکیل برای حکم برائت ؛ راهنمای شما برای گرفتن حکم برائت

درست است که اصل برائت یک قانون است، اما استفاده درست و مؤثر از آن در دادگاه، نیاز به تخصص و تجربه دارد.

مواجهه با اتهام یا پیگیری یک دعوای حقوقی، استرس‌زا و پیچیده است. یک وکیل متخصص می‌تواند در این مسیر، نقش بسیار مهمی ایفا کند:

طرح دفاعیه درست: وکیل می‌تواند لایحه دفاعی را طوری تنظیم کند که تمام جوانب قانونی اصل برائت و دلایل عدم مجرمیت شما را به صورت مستند و مستدل به قاضی ارائه دهد.

کنترل دلایل شاکی: وکیل با تجربه می‌داند که کدام ادله شاکی از نظر قانونی اعتبار ندارد یا چگونه باید آن دلایل را در دادگاه رد کرد.

جلوگیری از بازداشت غیرضروری: در همان جلسه اول دادسرا، اگر آمادگی دفاع نداشته باشید، ممکن است مقام قضایی قرار تأمینی صادر کند که منجر به بازداشت شما شود. یک وکیل می‌تواند با تکیه بر اصل برائت و تخصص خود، از همان ابتدا از این اتفاق جلوگیری کند و بی‌گناهی شما را ثابت نماید.

حفظ حقوق شما: وکیل از نقض شدن حقوق قانونی شما در طول تحقیقات و دادرسی، مانند حق سکوت یا ممنوعیت ورود غیرقانونی به حریم خصوصی، جلوگیری می‌کند.

با توجه به تخصصی بودن این موضوع، مشورت با یک وکلای متخصص سایت وکیل کده بهترین راه برای اطمینان از حفظ کامل حقوق و استفاده مؤثر از اصل برائت در پرونده شماست.