شرب خمر چیست و چه مجازاتی دارد ؟
مقدمه:
شاید برای شما جالب باشد که شرب خمر در بسیاری از کشورهای اسلامی با مجازاتهای قانونی بسیار سختی همراه است. در ایران، حتی برای بار دوم نیز، مرتکب به مجازات شلاق و ثبت سوء پیشینه محکوم میشود. در این مقاله، به جزئیات این مجازات و دلایل قانونی آن خواهیم پرداخت.
شرب خمر چیست؟
شرب خمر به معنای نوشیدن یا مصرف هر نوع نوشیدنی است که بهطور قانونی یا شرعی حرام است و معمولاً به مشروبات الکلی اطلاق میشود. در نظام حقوقی ایران، هر مادهای که مصرف آن باعث مستی یا تغییر حالت ذهنی فرد شود، بهعنوان خمر شناخته میشود. این امر شامل نوشیدنیهایی است که حاوی الکل بوده و مصرف آنها در بیشتر کشورهای دنیا ممنوع است.
در فقه اسلامی، بهطور خاص، شرب خمر به مصرف مشروبات الکلی اطلاق میشود که در اسلام حرام است و بر اساس منابع دینی از جمله قرآن و روایات پیامبر اسلام (ص)، برای آن مجازاتهای مشخصی در نظر گرفته شده است.
جرم مشروب خوردن در ماه رمضان
مصرف غذا و آشامیدنیهای حرام یا حتی مباح در ملأ عام در ماه مبارک رمضان، از منظر قانونی و شرعی، حائز اهمیت ویژهای است.
• بر اساس ماده ۶۳۸ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، هر کس علناً در انظار عمومی و معابر تظاهر به عمل حرامی نماید، علاوه بر کیفر عمل، به حبس از ده روز تا دو ماه یا تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم میشود. لذا اگر شخصی در ماه مبارک رمضان در ملأ عام اقدام به نوشیدن مشروبات الکلی نماید، مشمول مجازات تظاهر به عمل حرام نیز خواهد شد.
• در کنار این مجازات، شرب خمر خود دارای حد شرعی است که در ادامه اشاره خواهد شد.
مجازات شرب خمر برای بار اول
قانونگذار در بخش حدود قانون مجازات اسلامی شرب خمر را جرم حدی میداند.
• مطابق ماده ۲۶۴ قانون مجازات اسلامی، منظور از شرب خمر، آشامیدن مسکر یا هر مادهای است که مستکننده است.
• براساس ماده ۲۶۵ قانون مجازات اسلامی، حد مصرف مسکر (در حالت عمدی، بدون اضطرار و آگاهی از موضوع) ۸۰ ضربه شلاق است.
– بنابراین مجازات شرب خمر برای بار اول، در صورت اثبات جرم، ۸۰ ضربه شلاق حدی خواهد بود.
مجازات شرب خمر برای بار دوم
• در حقوق ایران، مجازات شرعی (حد) شرب خمر، برای بار دوم نیز همان ۸۰ ضربه شلاق است و در صورت تکرار جرم، مجدداً حد الهی جاری میشود.
• یعنی مجرم در صورت نوشیدن مشروبات الکلی بار دوم نیز به ۸۰ ضربه شلاق محکوم میگردد، به شرطی که شرایط مصرف عمدی، آگاهی و اختیار همچنان وجود داشته باشد و شرایط مسئولیت کیفری کامل باشد.
مجازات شرب خمر برای بار سوم
• در اکثر موارد و طبق نظر مشهور فقهی و قوانین جاری، مجازات مصرف مشروبات الکلی تا مرتبه سوم نیز ۸۰ ضربه شلاق خواهد بود.
• طبق ماده ۱۳۶ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) در برخی جرایم حدی چنانچه فرد سه بار محکوم شده و هر بار حد روی او اجرا شده باشد، بار چهارم ممکن است مجازات اعدام در نظر گرفته شود. هرچند شرب خمر نیز در این دسته از جرایم بیان شده، اما تفسیر عملی آن به وضعیت پرونده و احراز شرایط خاص فقهی نیاز دارد.
• در عمل، غالباً تا مرتبه سوم مجازات همان ۸۰ ضربه شلاق است و دادگاه در صورت احراز اینکه فرد قبلاً سه بار حد بر او اجرا شده و شرایط ماده ۱۳۶ محقق است، مجازات شدیدتری را در مرتبه چهارم در نظر میگیرد.
مجازات تولید، توزیع، نگهداری و فروش مشروبات الکلی
بر اساس کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات):
• ماده ۷۰۲ مقرر میدارد: هر کس مشروبات الکلی را بسازد، خرید و فروش، حمل یا در معرض فروش قرار دهد یا در اماکن عمومی استعمال کند، به مجازات حبس از شش ماه تا یک سال و تا ۷۴ ضربه شلاق و پرداخت جزای نقدی از پنج میلیون تا بیست میلیون ریال محکوم میگردد.
• ماده ۷۰۳ نیز بیان میکند: وارد کردن مشروبات الکلی به کشور یا صدور آن به خارج از کشور، علاوه بر ضبط وسایل مربوطه، موجب محکومیت به حبس و جزای نقدی خواهد شد که میزان آن بسته به ارزش عرفی کالای مکشوفه و شدت عمل، میتواند تا دو برابر ارزش کالا تعیین شود.
مجازات خوردن مشروب در حین رانندگی
• بر اساس ماده ۱۰ قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی (مصوب ۱۳۸۹) و آییننامههای اجرایی آن، هر شخصی در حین رانندگی مست باشد، علاوه بر اعمال مجازات تعزیری (حبس یا جریمه نقدی و ضبط گواهینامه) ممکن است تحت پیگرد کیفری هم قرار گیرد.
• همچنین پلیس راهنمایی و رانندگی در مواجهه با رانندهای که تست الکل او مثبت اعلام شود، میتواند وسیله نقلیه را توقیف کرده و پرونده را برای رسیدگی کیفری به مرجع قضایی ارسال کند.
• اگر مصرف مشروبات الکلی در حین رانندگی منجر به تصادف یا صدمه به اشخاص شود، حسب مورد، جرم شدیدتری اعمال و مجازات حبس، جزای نقدی، دیه یا حتی قصاص (در صورت احراز شرایط) قابل تصور است.
مجازات شرب خمر برای افراد زیر سن قانونی
• طبق ماده ۱۴۶ قانون مجازات اسلامی، سن بلوغ برای پسر ۱۵ سال تمام قمری و برای دختر ۹ سال تمام قمری است. فرد نابالغ فاقد مسئولیت کیفری است.
• لذا اگر فردی که به سن بلوغ شرعی نرسیده باشد، مرتکب شرب خمر شود، طبق ماده ۸۸ این قانون، بسته به شرایط، از اقدامات تأمینی و تربیتی مانند اخطار، معرفی به مراکز فرهنگی و تربیتی یا نگهداری در کانون اصلاح و تربیت استفاده میشود.
• اگر فردی به سن بلوغ شرعی رسیده اما سن زیر ۱۸ سال داشته باشد، مجازات او با در نظر گرفتن مقررات رسیدگی به جرایم اطفال و نوجوانان، تحت نظام کیفری خاص اطفال و نوجوانان انجام میشود و امکان تخفیفها و اقدامات تربیتی وجود دارد.
تخفیف مجازات شرب خمر
• در جرایم حدی همچون شرب خمر، اصولاً اعمال تخفیف در اصل مجازات (۸۰ ضربه شلاق) امکانپذیر نیست؛ چرا که مجازات حدی مطابق نص شرعی ثابت شده است.
• با این حال، در صورت تردید در ماهیت مسکر بودن مشروب، یا شرایطی که شبهه در عنصر معنوی یا سوء نیت متهم وجود داشته باشد، ممکن است دادگاه قرار منع تعقیب یا حکم برائت صادر کند یا صرفاً تعزیر منظور دارد.
• چنانچه دادگاه تشخیص دهد که جرم اثبات نمیشود یا شبهه فقهی وجود دارد، میتواند از باب «درء الحدود بالشبهات» (قاعده دفع حد با وجود شبهه) مجرم را از حد معاف کند.
روشهای اثبات جرم شرب خمر
طبق ماده ۱۶۰ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) جرایم حدی از جمله شرب خمر، با ادله زیر قابل اثبات است:
• اقرار: اگر شخصی دو بار نزد قاضی اقرار به مصرف الکل کند.
• شهادت: گواهی دو مرد عادل در صورت مشاهده یا قطع پیدا کردن نسبت به مصرف فرد.
• علم قاضی: بر اساس قرائن، امارات و گزارش مقامات رسمی (نظیر تست الکل یا گزارش ماموران نیروی انتظامی) که موجب علم قاضی شود.
سوء پیشینه شرب خمر
• با توجه به حدی بودن جرم شرب خمر، در صورتی که حکم قطعی علیه مرتکب صادر شود، سوابق وی در سجل کیفری ثبت میشود.
• اما طبق ماده ۲۵ قانون مجازات اسلامی، مدت زمان اعتبار محکومیتها و نحوه تأثیر آن در سوء پیشینه بسته به نوع مجازات و میزان آن متغیر است.
• با وجود این، معمولاً مجازات حدی در گواهی عدم سوء پیشینه قابل درج است تا زمانی که قواعد مرور زمان و یا سایر مقررات قانونی شرایط پاک شدن سجل کیفری را فراهم کنند.
مرجع صالح برای رسیدگی به شرب خمر
• مطابق قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲، مرجع صالح برای رسیدگی به جرایم مربوط به شرب خمر، دادگاههای کیفری دو یا کیفری یک (بسته به نوع و شرایط پرونده) هستند.
• چنانچه جرم تحت عنوان حدی مطرح شود (۸۰ ضربه شلاق)، رسیدگی در دادگاه کیفری دو صورت میگیرد، اما اگر عنوان اتهامی با سایر جرایم سنگینتر همراه شود یا بحث تکرارهای خاص و امکان مجازات اعدام (طبق ماده ۱۳۶) مطرح باشد، رسیدگی ممکن است در دادگاه کیفری یک بررسی شود.
پروسه پرونده شرب خمر
• آغاز پرونده: تشکیل پرونده شرب خمر بیشتر از طریق دستگیری در حال مستی، گزارش نیروی انتظامی، تست الکل مثبت یا اقرار خود متهم صورت میگیرد.
• تحقیقات مقدماتی: پرونده ابتدا در دادسرا یا مرجع انتظامی بررسی شده، تحقیقات لازم انجام میشود.
• صدور کیفرخواست: در صورت احراز شرایط جرم، دادسرا کیفرخواستی مبنی بر شرب خمر صادر و پرونده را به دادگاه صالح ارسال میکند.
• رسیدگی در دادگاه و صدور حکم: دادگاه کیفری با توجه به ادله، مدارک، اقرار یا شهادت شهود و… حکم مقتضی را صادر میکند.
• اجرای حکم: در صورت قطعی شدن رای، مجازات شلاق حدی یا دیگر مجازاتهای تکمیلی و تعزیری اجرا میشود.
در دادگاه شرب خمر چه باید بیان کرد؟
یکی از سوالات رایج در میان متهمان به شرب خمر، این است که در دادگاه چه موضعی باید بگیرند و چه دفاعیاتی باید مطرح کنند. مهمترین نکتهای که باید به آن توجه داشت این است که در صورتی که مصرف مشروبات الکلی ثابت شود (مثبت شدن تست الکل)، صداقت و همکاری با مقامات قضائی میتواند تأثیر زیادی در کاهش مجازات داشته باشد. در بسیاری از موارد، دادگاهها به افرادی که از اعمال خود پشیماناند و با مقامات قضائی همکاری میکنند، تخفیفهایی در نظر میگیرند. در چنین شرایطی، متهم میتواند با ارائه دلایل قانعکننده و بیان اینکه از الکلی بودن نوشیدنی آگاه نبوده، درخواست حکم تعلیقی داشته باشد.
همچنین در بسیاری از موارد، وکیل مدافع میتواند دلایلی مانند عدم آگاهی از محتوای الکلی نوشیدنی یا مصرف آن به دلیل نیاز پزشکی را به دادگاه ارائه دهد. البته این دلایل باید مستند و قابل اثبات باشند تا اثرگذاری لازم را داشته باشند. علاوه بر این، اگر متهم سابقه کیفری نداشته باشد، این موضوع میتواند در کاهش مجازات مؤثر باشد.
نمونه دفاعیه در پرونده شرب خمر
ریاست محترم دادگاه عمومی و انقلاب
با سلام و احترام،
اینجانب [.................]، فرزند [.]، به شماره ملی [................] و ساکن [................]، بدینوسیله اعلام میدارم که نسبت به اتهام مصرف یا نگهداری مشروبات الکلی که به اینجانب نسبت داده شده است، هیچگونه اطلاعی نداشته و به هیچ وجه مرتکب این عمل نشدهام. همچنین، اگر مشروبات الکلی در مکانی که بنده حضور داشتهام کشف شده است، از وجود و ماهیت آن اطلاعی نداشتهام.
اینجانب همواره پایبند به قوانین کشور و دستورات شرع مقدس بوده و هیچگاه مرتکب عمل خلاف شرع و قانون نشدهام. لذا خواهشمندم با توجه به عدم اطلاع و عدم ارتکاب اینجانب به این جرم، با بررسی دقیق شواهد و مدارک، عدالت را در صدور حکم رعایت فرمایید.
پیشاپیش از توجه و حسننظر حضرتعالی سپاسگزارم.
نمونه دفاعیه اظهار ندامت و پشیمانی از شرب خمر
ریاست محترم دادگاه عمومی و انقلاب
با سلام و احترام،
اینجانب [...........]، فرزند [.................]، به شماره ملی [.............] و به آدرس [آدرس محل سکونت]، به حضور محترم شما اقرار میکنم که مرتکب عمل غیرقانونی و ناپسند مصرف مشروبات الکلی شدم که برخلاف قوانین جمهوری اسلامی ایران و دستورات شرع مقدس میباشد.
اینجانب از صمیم قلب از این عمل خود پشیمان و نادم هستم و از مقام محترم دادگاه تقاضا دارم که عذرخواهی و توبهی خالصانه اینجانب را بپذیرید. در اینجا تعهد میدهم که دیگر هرگز مرتکب چنین عملی نخواهم شد و در جهت جبران اشتباهات خود، به قوانین و مقررات کشور با تمام توان پایبند خواهم بود.
همچنین با تمام وجود از خداوند بزرگ درخواست بخشش دارم و در جهت اصلاح رفتار و اعمال خود تمام تلاش خود را خواهم کرد. از دادگاه محترم خواهشمندم با توجه به ندامت و تعهد اینجانب به عدم تکرار این خطا، در صدور حکم تخفیفاتی در نظر بگیرد.
پیشاپیش از حسننظر و مساعدت حضرتعالی نهایت تشکر را دارم.
سخن پایانی:
شرب خمر در نظام حقوقی ایران، هم از لحاظ فقهی و هم قانونی، شدیداً مذموم و مستوجب مجازات حدی است. قانونگذار علاوه بر تعیین مجازات ۸۰ ضربه شلاق برای مصرفكننده مشروبات الکلی، برای تولید، توزیع و فروش آن نیز برای مرتکبان مجازات حبس، جزای نقدی و شلاق تعزیری در نظر گرفته است. همچنین مصرف این مواد در شرایط خاص نظیر ماه مبارک رمضان یا در حین رانندگی، با تشدید مجازات و برخورد قاطعتر مراجع انتظامی و قضایی همراه است.
در نهایت، توصیه میشود اشخاص در صورت مواجهه با پروندههای مرتبط با مشروبات الکلی، جهت آگاهی دقیق از حقوق خود و رویههای حاکم در محاکم قضایی، از مشاوره وکلای دادگستری مجرب بهرهمند شوند.
