قانون جدید مهریه شامل چه کسانی می‌شود و آیا مهریه های قدیمی را هم در بر می‌گیرد؟

قانون جدید مهریه هم زوج‌های تازه و هم ازدواج‌های گذشته را در بر می‌گیرد، اما با یک تفاوت مهم حقوقی. برای زوج‌هایی که پس از اجرای این قانون ازدواج می‌کنند، تمام مقررات اصلاح‌شده از ابتدا اعمال می‌شود. برای ازدواج‌های قبلی هم، بخش مربوط به شیوه اجرا تغییر می‌کند؛ یعنی حذف زندان و جایگزینی پابند الکترونیکی شامل آن‌ها هم می‌شود. اما اصل طلب مهریه، چه ۱۴ سکه باشد و چه بیشتر، برای همه دست‌نخورده باقی می‌ماند و هیچ مهریه‌ای بخشیده نمی‌شود. 

قانون جدید مهریه ۱۴ سکه نهایی شد؟

پیش از پاسخ به سوال اصلی، باید بدانیم خود قانون چه می‌گوید. مجلس شورای اسلامی در آبان و آذر ۱۴۰۴ با اصلاح موادی از قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی و قانون حمایت خانواده موافقت کرد. مهم‌ترین بخش این اصلاح، پایین آوردن سقف مسئولیت کیفری مرد در پرداخت مهریه از ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی به ۱۴ سکه است. معنای این تغییر در دو جمله خلاصه می‌شود:

• اگر مهریه تا ۱۴ سکه باشد، در صورت خودداری مرد از پرداخت، همچنان امکان ضمانت اجرای قانونی وجود دارد.

• برای مبلغ مازاد بر ۱۴ سکه، دیگر بازداشت و حبسی در کار نیست و زن برای گرفتن آن باید توان مالی مرد را در دادگاه ثابت کند.

نکته بسیار مهم اینجاست که عدد ۱۴ سکه سقف خود مهریه نیست. زوجین می‌توانند هر تعداد سکه را با توافق در سند ازدواج بنویسند؛ این عدد فقط مرز مسئولیت کیفری مرد را مشخص می‌کند. تغییر دوم هم این است که در قانون اصلاح‌شده، «حبس» جای خود را به «پابند الکترونیکی» می‌دهد. بر اساس تبصره‌های الحاقی به ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، در دیونی مانند مهریه که مرد در برابر آن مالی دریافت نکرده است، تنها نظارت سامانه‌های الکترونیکی اعمال می‌شود، نه نگهداری در زندان.

قانون جدید مهریه شامل چه کسانی می‌شود؟

این سوال که قانون جدید مهریه برای چه کسانی است، پاسخی فراگیرتر از چیزی دارد که بیشتر مردم تصور می‌کنند. شمول این قانون به دو گروه اصلی برمی‌گردد.

زوج‌هایی که تازه ازدواج می‌کنند

هر زن و مردی که از زمان اجرایی شدن این قانون به عقد یکدیگر درمی‌آیند و مهریه‌شان در سند ازدواج ثبت می‌شود، مشمول مقررات تازه هستند. برای این گروه، چارچوب پرداخت و ضمانت اجرا از همان ابتدا روشن است و ابهامی درباره شمول قانون وجود ندارد.

زنان و مردانی که پیش از این ازدواج کرده‌اند

سوال حساس‌تر اینجاست: آیا قانون جدید مهریه شامل سالهای قبل می‌شود و کسانی را که سال‌ها پیش عقد کرده‌اند هم در بر می‌گیرد؟ پاسخ کوتاه مثبت است، اما با یک تفکیک دقیق حقوقی که در بخش بعد به آن می‌پردازیم. بخش مربوط به حذف زندان و جایگزینی آن با نظارت الکترونیکی، به دلیل ماهیت خود، دامنه‌ای گسترده دارد و ازدواج‌های پیشین را هم پوشش می‌دهد.

آیا سقف ۱۴ سکه برای همه اجباری است؟

خیر. این سقف الزام‌آور نیست. زوجین اختیار دارند مهریه را بیشتر از ۱۴ سکه تعیین کنند و آن را در قالب صلح یا قرارداد در سند بنویسند. در این صورت، اصل طلب باقی است و فقط شیوه وصول بخش مازاد تغییر می‌کند. جدول زیر گروه‌های مشمول را خلاصه می‌کند.

آیا قانون جدید مهریه عطف به ماسبق می شود؟

این محور اصلی سوال شماست. برای پاسخ درست به اینکه آیا قانون جدید مهریه عطف به ماسبق می شود، باید میان دو دسته از مقررات حقوقی تفاوت بگذاریم.

مقررات شکلی و مقررات ماهوی چه فرقی دارند

در حقوق، قواعد به دو دسته تقسیم می‌شوند. مقررات ماهوی به اصل حق و میزان آن می‌پردازند؛ مثلاً اینکه زن چه مقدار مهریه طلب دارد. مقررات شکلی به شیوه احقاق حق مربوط‌اند؛ یعنی اینکه برای گرفتن آن حق چگونه باید طرح دعوا کرد و حکم را به اجرا گذاشت. قاعده مهم این است که مقررات شکلی اثر فوری دارند و از لحظه اجرایی شدن، بر همه پرونده‌ها حاکم می‌شوند.

چرا حذف زندان برای مهریه گذشته را هم در بر می‌گیرد

تغییری که زندان را برداشته و پابند الکترونیکی را جایگزین آن کرده، یک مقرره شکلی است؛ چون درباره شیوه اجرای حکم سخن می‌گوید، نه درباره اصل بدهی. به همین دلیل، زنانی که پیش از این ازدواج کرده‌اند نیز دیگر نمی‌توانند برای وصول مهریه، همسرشان را روانه زندان کنند. پس سوال هایی مانند قانون جدید مهریه شامل قدیم می شود یا آیا قانون جدید مهریه شامل قبل هم می شود، پاسخی مثبت دارند؛ مهریه‌های گذشته از حیث شیوه اجرا، تابع قاعده تازه می‌شوند و ابزار حبس برای آن‌ها هم کنار می‌رود.

اصل عطف به ماسبق نشدن قوانین چه می‌گوید

در کنار این تحلیل، باید به یک اصل عمومی هم اشاره کرد. طبق ماده ۴ قانون مدنی، قوانین به گذشته تسری پیدا نمی‌کنند مگر آنکه خود قانون صراحتاً خلاف آن را مقرر کرده باشد. این اصل بیشتر ناظر بر حقوق ماهوی است؛ یعنی اصل طلب مهریه و میزان آن، که با تصویب قانون تازه دست‌نخورده باقی می‌ماند. 

سرنوشت مهریه‌های قدیمی و بالای ۱۴ سکه چه می‌شود؟

شاید مهم‌ترین نگرانی زنانی که مهریه سنگین دارند این باشد که آیا حق آن‌ها از بین رفته است. این تصور درست نیست.

مهریه بخشیده نمی‌شود فقط روش وصول عوض شده است

مهریه، چه ۱۴ سکه باشد و چه چهارصد سکه، طلبی قانونی و مشروع است که بر عهده مرد ثبت شده و تا پرداخت آن از دوش او ساقط نمی‌شود. قانون تازه هیچ بخششی برای این دین در نظر نگرفته است. تنها چیزی که تغییر کرده، شیوه گرفتن آن است. حذف زندان به معنای حذف طلب نیست؛ بلکه به معنای کنار گذاشتن یک ابزار فشار و جایگزینی آن با روش‌های حقوقی است.

روش‌های حقوقی گرفتن مهریه بالای ۱۴ سکه

برای وصول بخش مازاد بر ۱۴ سکه، راه اصلی دادگاه و شیوه‌های مدنی است. زن می‌تواند با طرح درخواست اجرای احکام، اقدامات زیر را دنبال کند:

• توقیف اموال منقول و غیرمنقول مرد، به جز مستثنیات دین

• مسدود کردن حساب‌های بانکی او

• کسر بخشی از حقوق و درآمد ماهانه مرد

• ممنوع‌الخروج کردن بدهکار از طریق اجرای ثبت

موفقیت در این راه به یک شرط گره خورده است: تمکن مالی مرد. اگر مرد دارایی و درآمدی داشته باشد، این روش‌ها به پرداخت می‌انجامند.

تاثیر اعسار و تمکن مالی مرد

اگر مرد واقعاً توان پرداخت نداشته باشد، می‌تواند دادخواست اعسار به دادگاه بدهد. در صورت اثبات ناتوانی مالی، دادگاه او را معسر اعلام می‌کند و پرداخت مهریه به زمان توانمندی مالی او موکول می‌شود یا به صورت قسطی درمی‌آید. اگر مرد اقساط تعیین‌شده را نپردازد، زن دوباره می‌تواند پیگیری اجرایی را از سر بگیرد. جدول زیر، تفاوت گرفتن مهریه را پیش و پس از این تغییر روشن می‌کند.

قانون جدید و جلوگیری از فروش اموال برای فرار از مهریه

قانون‌گذار همزمان با حذف زندان، برای جلوگیری از سوءاستفاده تدبیری اندیشیده است. مقررات مبارزه با فرار از دین تقویت شده‌اند. از لحظه‌ای که زن اظهارنامه رسمی مطالبه مهریه را به همسرش ابلاغ می‌کند، اگر مرد با علم به این بدهی اقدام به فروش یا انتقال خانه، خودرو یا دیگر دارایی‌هایش به نام دیگری کند، مرتکب جرم شده است. مجازات این کار، که با قصد فرار از پرداخت انجام شود، شش ماه تا یک سال حبس است.

وضعیت تصویب و زمان اجرای قانون جدید مهریه

کلیات این طرح در مجلس شورای اسلامی به تصویب رسیده است، اما برای آنکه به قانون لازم‌الاجرا تبدیل شود، تایید شورای نگهبان نیز ضرورت دارد. تا زمانی که این مرحله طی نشود، مقررات پیشین یعنی سقف ۱۱۰ سکه همچنان حاکم است و زن می‌تواند تا این سقف، بدون اثبات تمکن مالی مرد، مهریه خود را پیگیری کند.

طبق ماده ۲ قانون مدنی، هر قانون پانزده روز پس از انتشار در سراسر کشور لازم‌الاجراست، مگر آنکه در خود قانون ترتیب دیگری برای زمان اجرا تعیین شده باشد. به همین دلیل، تاریخ دقیق اجرا پس از تایید نهایی و انتشار مشخص می‌شود. توصیه ما این است که پیش از هر اقدام، آخرین وضعیت تصویب را از طریق مشاوره حقوقی پیگیری کنید، زیرا تغییر این مقررات می‌تواند بر روند پرونده شما اثر مستقیم بگذارد.

نگاه‌های موافق و مخالف به قانون جدید مهریه

این اصلاح، مانند تیغی دو لبه، واکنش‌های متفاوتی به وجود آورده است. آگاهی از هر دو نگاه به شما کمک می‌کند تصویری واقع‌بینانه داشته باشید.

• از یک سو، گروهی که بسیاری از آنان مردان یا خانواده‌های با دغدغه معیشت هستند، از کاهش ترس زندان دائمی استقبال کرده‌اند. آنان امیدوارند این تغییر، فشار ناشی از نوسان شدید قیمت سکه را کم کند و جلوی استفاده ابزاری از مهریه را بگیرد.

• از سوی دیگر، شماری از حقوقدانان و فعالان حقوق زنان نگران‌اند که با حذف اهرم حبس، مهم‌ترین ابزار اجرایی زنان برای وصول حق خود کم‌اثر شود. سوال آنان این است که در جامعه‌ای که بسیاری از زنان به اطلاعات مالی همسرشان دسترسی مستقیم ندارند، چگونه می‌توانند مالی برای توقیف معرفی کنند. این گروه معتقدند چنین تغییری باید همراه با حمایت‌های پشتیبان مانند تسهیل حق طلاق برای زن باشد تا امنیت مالی او در خطر نیفتد.

اگر مهریه‌ام را پیش از قانون جدید به اجرا گذاشته‌ام چه باید بکنم؟

اگر پرونده مهریه شما در جریان است، ابتدا باید بدانید که اصل طلب شما همچنان پابرجاست و چیزی از حق شما کم نشده است. آنچه ممکن است تغییر کند، شیوه پیگیری و امکان استفاده از ابزار حبس برای بخش مازاد بر سقف تازه است. در این شرایط، انتخاب درست میان اجرای ثبت و مراجعه به دادگاه، نحوه معرفی اموال مرد و زمان‌بندی اقدامات می‌تواند سرنوشت وصول مهریه را تعیین کند.

تیم حقوقی ما با پیگیری پرونده‌های متعدد مطالبه مهریه، از تنظیم دادخواست و معرفی اموال تا اثبات تمکن مالی مرد یا دفاع در برابر دادخواست اعسار، در کنار شما خواهد بود تا حق شما در همین چارچوب تازه حفظ شود. برای بررسی پرونده خود و دانستن دقیق اینکه قانون جدید چه تاثیری بر آن دارد، می‌توانید با ما در ارتباط باشید.

سخن پایانی

قانون جدید مهریه ۱۴ سکه هم زوج‌های تازه و هم زنان و مردانی را که پیش از این ازدواج کرده‌اند در بر می‌گیرد؛ منتها این شمول در بخش شیوه اجرا معنا پیدا می‌کند. حذف زندان و جایگزینی پابند الکترونیکی، چون یک مقرره شکلی است و اثر فوری دارد، گذشته را هم پوشش می‌دهد و پاسخ سوال آیا قانون جدید مهریه شامل همه می شود را روشن می‌کند. در مقابل، اصل طلب مهریه و میزان آن برای ازدواج‌های گذشته دست‌نخورده باقی می‌ماند و هیچ مهریه‌ای، چه کوچک و چه سنگین، بخشیده نمی‌شود. تنها راه گرفتن مهریه مازاد بر ۱۴ سکه، اقدام حقوقی و اثبات تمکن مالی مرد است. از آنجا که تایید نهایی این مقررات هنوز در پیش است، پیگیری آخرین وضعیت قانون و گرفتن مشاوره حقوقی، بهترین کاری است که می‌توانید برای حفظ حق خود انجام دهید.