راهنمای جامع طلاق رجعی و قوانین آن

در حقوق خانواده، جدایی بین زوجین به شکل‌های گوناگونی انجام می‌شود. آگاهی از احکام هر کدام از این انواع، به افراد کمک می‌کند تا با آگاهی بیشتری تصمیم‌گیری کنند. در این مقاله، قصد داریم به بررسی یکی از پرتکرارترین انواع جدایی بپردازیم و ابعاد حقوقی آن را با زبانی ساده و به دور از پیچیدگی بررسی کنیم.

طلاق رجعی چیست؟ مقصود از طلاق رجعی چه طلاقی است؟

در یک تعریف ساده، طلاق رجعی به نوعی از جدایی گفته می‌شود که در آن مرد حق دارد در مدت زمان عده، به همسر خود رجوع کند. با این اقدام، زندگی مشترک آن‌ها مجددا آغاز می‌شود. ویژگی بارز این نوع جدایی این است که برای بازگشت زوجین به یکدیگر، هیچ احتیاجی به جاری شدن صیغه عقد مجدد و انجام تشریفات عقد وجود ندارد.

این حالت دقیقا نقطه مقابل طلاق بائن است. در طلاق بائن، مرد حق بازگشت یک‌جانبه در ایام عده را ندارد و اگر زوجین قصد شروع دوباره زندگی را داشته باشند، باید حتما دوباره به عقد نکاح یکدیگر درآیند. در طلاق رجعی، زن در ایام عده همچنان در حکم همسر شرعی و قانونی مرد محسوب می‌شود و رابطه زوجیت به طور قطعی قطع نشده است.

عده طلاق رجعی و مدت زمان آن

عده طلاق رجعی، یک بازه زمانی معین بعد از وقوع جدایی است که زن و مرد باید در این مدت صبر کنند.

• در این ایام، امکان رجوع شوهر برای ادامه زندگی مشترک پابرجا است.

• زن در این مدت به هیچ وجه اجازه ازدواج مجدد با شخص دیگری را ندارد.

• رابطه زوجیت همچنان تا حدودی برقرار است.

• این دوران در واقع یک فرصت قانونی برای بازگشت زوجین به زندگی مشترک و تفکر بیشتر روی تصمیم جدایی است.

عده طلاق رجعی چند روز است؟

قانون مدنی در ماده ۱۱۵۳، مقررات دقیقی را برای زمان عده مشخص کرده است.

• زن باید بعد از تاریخ ثبت طلاق، سه مرتبه دوران پاکیزگی بعد از عادت ماهیانه (که در فقه به آن «طهر» می‌گویند) را به اتمام برساند.

• بنابراین در حالت عادی، زمان عده برابر با ۳ طهر است.

• اگر زن به دلایلی نظیر بیماری یا اقتضای سنی عادت ماهیانه نبیند، این مدت زمان برابر با ۳ ماه خواهد بود.

• در برخی منابع نیز این مدت به طور دقیق‌تر ۳ ماه و ۲ روز ذکر شده است.

مدت عده طلاق رجعی برای زن باردار چقدر است؟

ماده ۱۱۵۳ قانون مدنی برای زنان باردار استثنائاتی قائل شده است. بر این اساس، زمان عده برای زنان باردار تا پایان دوران بارداری و زمان وضع حمل آن‌ها تعیین شده است. به عبارت دیگر، زن تنها پس از به دنیا آوردن فرزند خود می‌تواند عده را پایان‌یافته بداند و مجددا ازدواج کند.

شرایط، قوانین و اوصاف وقوع طلاق رجعی

در چه زمان طلاق رجعی انجام می‌شود؟

برای اینکه یک جدایی در دادگاه و شرع دارای وصف رجعی باشد، باید چند شرط مشخص برقرار باشد.

• زن باید بعد از وقوع جدایی، شرعا مکلف به نگه داشتن عده باشد.

• شوهر اختیار داشته باشد در زمان عده بدون احتیاج به عقد مجدد به زندگی مشترک بازگردد.

• زن نباید یائسه باشد، زیرا طلاق زن یائسه در دسته بائن قرار می‌گیرد.

• جدایی نباید قبل از برقراری رابطه زناشویی واقع شده باشد؛ به همین جهت طلاق دختر باکره رجعی نیست.

• جدایی نباید برای بار سوم اتفاق افتاده باشد.

رجوع در طلاق رجعی و شرایط آن

رجوع مرد در طلاق رجعی به همسرش چگونه است؟

رجوع از طلاق منحصرا توسط مرد و با اراده و اختیار او اتفاق می‌افتد.

• این اقدام جزء اعمال حقوقی است و لزومی ندارد که حتما به شکل سخن بیان شود.

• هر کلمه یا رفتاری از سوی مرد که نشان‌دهنده قصد بازگشت باشد، برای تحقق رجوع کفایت می‌کند.

• به عنوان مثال، بوسیدن، لمس کردن، آمیزش یا گفتن عباراتی مبنی بر علاقه، همگی به معنای رجوع هستند.

• برای صحت این عمل، احتیاجی نیست که مرد قصد خود را حتما به زن اطلاع دهد.

• زن هیچ اختیاری در رد یا قبول این رجوع ندارد و نمی‌تواند مانع بازگشت همسرش شود.

• حق رجوع می‌تواند هم به شکل کتبی و هم به شکل شفاهی صورت گیرد.

• با این حال، از نظر منطقی تا زمانی که زن از این رجوع مطلع نشود، تکلیفی برای انجام وظایف زناشویی نخواهد داشت؛ اما پس از آگاهی، مکلف به رعایت وظایف خود در برابر همسرش است.

شرایط تحقق رجوع در طلاق رجعی چیست؟

رجوع شوهر دارای ضوابط قانونی محکمی است.

• مهم‌ترین شرط این است که رجوع حتما باید در زمان عده صورت بگیرد.

• شرط اساسی دیگر، ثبت رسمی این واقعه است.

• مرد موظف است ظرف مدت یک ماه پس از رجوع، آن را در دفتر اسناد رسمی به ثبت برساند.

• بر اساس ماده ۴۹ قانون حمایت خانواده، مردی که از ثبت رجوع خودداری کند، به مجازات عدم ثبت (جزای نقدی یا حبس) محکوم خواهد شد.

آثار و پیامدهای طلاق رجعی / نکات مهم درباره طلاق رجعی

به دلیل وجود حق بازگشت، این نوع جدایی پیامدها و آثار حقوقی بسیار مهمی را در پی دارد.

• زن در طول عده همچنان در حکم همسر قانونی مرد است.

• اگر در طول عده یکی از زوجین فوت کند، طرف مقابل می‌تواند جسم بی‌جان متوفی را غسل دهد.

• هزینه کفن مطلقه در این شرایط بر عهده شوهر است.

• پرداخت زکات فطره زوجه نیز بر عهده مرد قرار دارد.

• خواستگاری از زنی که در عده طلاق رجعی است، نه به شکل صریح و نه به شکل ضمنی به هیچ وجه جایز نیست.

• اگر مرد در این ایام اقدام به برقراری رابطه زناشویی با همسرش کند، این عمل به معنی رجوع است؛ حتی اگر مرد واقعا در دل خود قصد رجوع نداشته باشد.

• زنای هر یک از زوجین در این بازه زمانی، حکم زنای محصنه را دارد.

• زنا با زنی که در عده این نوع طلاق است، موجب حرمت ابدی می‌شود.

• حق ازدواج از مرد در این مدت ساقط می‌شود، مگر با اجازه دادگاه.

• مرد حق ندارد در این مدت با خواهر زن خود ازدواج کند.

• زوجه در زمان عده حق ترک منزل مشترک را بدون رضایت زوج ندارد.

• چنانچه شوهر در این بازه فوت کند، زوجه موظف است عده طلاق را رها کرده و عده وفات نگه دارد.

انواع طلاق رجعی

 طلاق رجعی در نوبت اول و دوم چیست؟ تا چه تعداد می‌توان طلاق رجعی نمود؟

• اولین باری که زوجین از یکدیگر جدا می‌شوند، طلاق آن‌ها رجعی نوبت اول نامیده می‌شود.

• پس از این نوبت، مرد حق دارد تا پیش از پایان عده مجددا به همسر خود بازگردد.

• در صورت بازگشت و سپس جدایی دوباره، طلاق رجعی برای بار دوم اتفاق می‌افتد که به آن طلاق رجعی در نوبت دوم می‌گویند.

• این رویه فقط تا سه بار قابل تکرار است.

• اگر زوجین سه مرتبه به صورت رجعی از یکدیگر جدا شوند و مجددا ازدواج کنند، جدایی برای بار چهارم دیگر امکان رجوع نخواهد داشت و به آن طلاق بائن می‌گویند. در این حالت برای شروع زندگی مجدد، باید حتما به عقد نکاح هم درآیند.

طلاق خلع و مبارات

بر اساس قانون مدنی، طلاق‌های خلع و مبارات اصولا در زمره طلاق‌های بائن قرار می‌گیرند. با این حال، یک استثنای بسیار مهم وجود دارد: اگر زن در ایام عده از مالی که به شوهر بخشیده بود (مانند مهریه) پشیمان شود و به آن رجوع کند، این اختیار برای شوهر نیز ایجاد می‌شود که برای شروع مجدد زندگی زناشویی با همسرش اقدام کند. در این صورت، طلاق از نوع بائن به نوع رجعی تبدیل می‌شود.

 طلاق به درخواست مرد

هنگامی که جدایی از سوی مرد مطرح شود، او مکلف است تمام حقوق قانونی همسرش از جمله مهریه و نفقه را بپردازد تا دادگاه به پرونده رسیدگی کند. پس از تادیه این حقوق و صدور حکم دادگاه، مدتی به عنوان عده برای زن محاسبه می‌شود. در طول این بازه زمانی، مرد می‌تواند تا سه مرتبه مجددا به همسر خود رجوع کند و این جدایی دارای وصف رجعی خواهد بود.

ثبت طلاق رجعی

مراحل ثبت طلاق رجعی در دفترخانه چگونه است؟

زوجین موظفند پس از طی مراحل قانونی، جدایی خود را در دفترخانه ثبت کنند.

• حضور زن و مرد یا وکلای آن‌ها در دفترخانه الزامی است.

• اشخاص می‌توانند برای این کار از وکیل دادگستری کمک گرفته و خودشان شخصا به دفترخانه مراجعه نکنند.

• مدارک مورد تقاضا شامل اصل سند ازدواج، شناسنامه، گواهی عدم بارداری زوجه، وجود دو شاهد و هزینه‌های قانونی است.

• زن باید گواهی عدم بارداری را از آزمایشگاه دریافت کرده و به سردفتر تحویل دهد.

• در زمان اجرای صیغه طلاق در دفترخانه، زن نباید در دوران عادت ماهانه باشد.

• مدت اعتبار رای دادگاه برای ثبت در دفترخانه، ۳ ماه از زمان صدور حکم است. در صورت عدم مراجعه در این زمان، رای صادر شده باطل و فاقد اعتبار قانونی خواهد بود و اشخاص باید مجددا درخواست بدهند.

آیا طلاق رجعی در شناسنامه ثبت می‌شود؟

یکی از پرسش‌های پرتکرار این است که آیا این جدایی فورا در شناسنامه قید می‌شود؟ پاسخ منفی است. بر اساس ماده ۳۸ قانون حمایت خانواده، پس از صدور حکم دادگاه، سردفتر صیغه را جاری کرده و مراتب تنها در یک صورتجلسه درج می‌شود. ثبت نهایی در شناسنامه مشروط به تحقق شرایط زیر است:

• پایان یافتن زمان عده و عدم رجوع شوهر در این مدت.

• ارائه گواهی کتبی و شهادت حداقل دو نفر مبنی بر اینکه زوجه تا پایان عده در منزل مشترک سکونت داشته است. تنها در یک حالت این واقعه پیش از پایان عده ثبت می‌شود و آن هم زمانی است که زن به ثبت آن در شناسنامه رضایت دهد. همچنین اگر در ایام عده، شوهر اقدام به رجوع کند، آن صورتجلسه اولیه باطل خواهد شد.

حقوق مالی زوجه در طلاق رجعی: نفقه زن

در حالت کلی، پس از جدایی تکلیفی برای پرداخت نفقه وجود ندارد، اما طلاق رجعی یک استثنای بزرگ است.

• بر اساس ماده ۱۱۰۹ قانون مدنی، در مدت عده، مرد قانونا مکلف به پرداخت نفقه همسرش است.

• دلیل این امر آن است که زن در این بازه، همچنان در حکم زوجه مرد شناخته می‌شود.

• این پرداختی شامل تمام هزینه‌های متعارف زندگی اعم از تهیه مسکن، پوشاک و خوراک است و تا روز آخر زمان عده ادامه دارد.

• زن حق دارد در این ایام در منزل شوهر اقامت داشته باشد.

• تنها در یک صورت این حق از زن سلب می‌شود و آن زمانی است که زن در وضعیت نشوز قرار گیرد؛ یعنی از انجام وظایف شرعی و قانونی زناشویی خود امتناع ورزد.

حقوق مالی زوجه در طلاق رجعی: ارث زن

مسئله ارث در این ایام دارای احکام خاصی است.

• در حالت عادی، زوجین در ازدواج دائم از یکدیگر ارث می‌برند.

• از آنجا که در زمان عده، رابطه زوجیت قطعا پایان نیافته است، اگر یکی از زوجین در این مدت فوت کند، طرف مقابل از اموال او ارث خواهد برد.

• بر اساس ماده ۹۴۳ قانون مدنی، میزان ارث زنی که در دوران عده شوهرش را از دست بدهد، اگر دارای فرزند باشند برابر با یک چهارم (۱/۴) از اموال است.

• اگر زوجین فرزندی نداشته باشند، این مقدار برابر با یک سوم (۱/۳) از اموال شوهر محاسبه می‌شود.

• اگر فوت هر یک از طرفین، بعد از پایان زمان عده اتفاق بیفتد، دیگر هیچ کدام از یکدیگر ارث نخواهند برد.

حقوق مالی زوجه در طلاق رجعی: مهریه

وضعیت مهریه در این حالت، تفاوتی با سایر انواع طلاق ندارد. مهریه یک حق قانونی است که به عهده مرد قرار دارد و شوهر مکلف است طبق مندرجات عقدنامه، آن را به همسرش بپردازد. تنها در صورتی مرد از پرداخت این مبلغ بری می‌شود که زن با اراده خود، مهریه را به او بذل یا هبه کند (ببخشد).

طلاق رجعی به درخواست کیست؟

بنا بر مقررات قانونی، این نوع جدایی منحصرا از سوی مرد اتفاق می‌افتد. از آنجا که اختیار بازگشت به زندگی مشترک تنها برای شوهر در نظر گرفته شده است و او می‌تواند بدون عقد مجدد زندگی را شروع کند، شروع این فرآیند نیز بر پایه درخواست و خواست مرد است.

 طلاق رجعی چقدر زمان (طول) می‌برد؟

فرآیند زمانی این امر به دو بخش تقسیم می‌شود. بخش اول مربوط به زمان رسیدگی پرونده در دادگاه و طی کردن مراحل اداری است. اما بخش دوم که مخصوص این نوع جدایی است، همان مدت عده است. زن باید به مدت ۳ ماه (یا ۳ طهر) عده نگه دارد. بنابراین، این سه ماه به کل زمان انجام پروسه قانونی افزوده می‌شود.

آیا در طلاق رجعی مرد می‌تواند ازدواج کند؟

برای ازدواج مجدد مرد در حالتی که همسر دارد، ضوابط قانونی محکمی وجود دارد که مهم‌ترین آن دریافت مجوز دادگاه است. با توجه به اینکه زن در ایام عده این طلاق، همچنان همسر قانونی مرد تلقی می‌شود، مرد برای ازدواج مجدد قانونا باید از دادگاه کسب اجازه کند.

 در طلاق رجعیه آیا مرد می‌تواند با خواهر همسرش ازدواج کند؟

خیر. تا زمانی که زن در ایام عده قرار دارد، مرد شرعا و قانونا حق ندارد با خواهر همسر خود ازدواج کند و این عمل ممنوع است.

 طلاق رجعیه در چه شرایطی امکان‌پذیر نیست؟

این جدایی در شرایط زیر به هیچ وجه اتفاق نمی‌افتد و طلاق از نوع بائن خواهد بود:

• برای دختر باکره (پیش از برقراری رابطه زناشویی).

• برای زنان یائسه.

• جدایی برای بار سوم (طلاق سوم).

• طلاق‌های خلع و مبارات (تا زمانی که زن به مهریه یا مال بخشیده شده خود رجوع نکرده باشد).

 آیا زن برای رفتن به حج مستحب در دوران عده طلاق رجعی نیاز به اجازه شوهر دارد؟

بله. اگر زن بخواهد در ایام عده به حج مستحب برود، موظف است از شوهر خود اجازه بگیرد. اما لازم به ذکر است که برای انجام حج واجب، هیچ احتیاجی به کسب اجازه از شوهر وجود ندارد.

 صیغه طلاق رجعی

خواندن صیغه در این جدایی، هیچ تفاوت خاصی با انواع دیگر طلاق ندارد. تنها وجه تمایز اساسی این مورد، وجود حق شرعی و قانونی برای مرد جهت بازگشت به همسرش در ایام عده است.

 نقش وکیل در طلاق رجعی

طی کردن فرآیند جدایی در محاکم دادگستری، روندی بسیار زمان‌بر و فرساینده است.

• معمولا زوجین در این مسیر تحت فشارهای شدید مالی، روحی و اجتماعی قرار می‌گیرند.

• در صورت وجود فرزند، اوضاع از این هم پیچیده‌تر خواهد شد.

• متاسفانه در بسیاری از پرونده‌ها، اشخاص به دلیل عدم آگاهی دقیق نسبت به حقوق و تعهدات قانونی خود، دچار زیان‌های جبران‌ناپذیری می‌شوند.

• استفاده از حضور یک وکیل مجرب، باعث پیشگیری از تضییع حقوق طرفین می‌شود و سرعت روند کار را به میزان زیادی بالا می‌برد.

• وکلا می‌توانند برای انجام مراحل ثبت در دفترخانه نیز از جانب اشخاص حاضر شوند و بدین ترتیب احتیاجی به مراجعه شخصی نیست