وصیت‌نامه خانگی معتبر است یا نیاز به دفترخانه دارد؟

وصیت‌نامه خانگی (خودنوشت) در صورت رعایت شرایط قانونی معتبر است، اما برای اجرا نیاز به تأیید دادگاه دارد. وصیت‌نامه رسمی که در دفترخانه تنظیم شده باشد، بدون تشریفات قضایی قابل اجراست. نکته مهم این است که وصیت‌نامه باید اراده و خط خود موصی (وصیت‌کننده) باشد؛ اگر "ولی" (سرپرست یا پدر) وصیت‌نامه را برای شخص دیگری نوشته باشد، آن وصیت‌نامه به عنوان وصیت خودنوشت آن شخص دیگر معتبر نخواهد بود.

بررسی تخصصی و قانونی

برای پاسخ به این سوال، لازم است بین اعتبار وصیت‌نامه و نحوه اجرای آن تمایز قائل شویم و انواع وصیت‌نامه را از منظر قانون مدنی ایران بررسی کنیم:

• انواع وصیت‌نامه از نظر قانون مدنی:

  • وصیت‌نامه رسمی: این نوع وصیت‌نامه در یکی از دفاتر اسناد رسمی تنظیم می‌شود و دارای اعتبار اسناد رسمی است. (ماده ۸۲۸ و ۸۲۹ قانون مدنی)
  • وصیت‌نامه خودنوشت: این وصیت‌نامه تماماً به خط خود موصی (وصیت‌کننده) نوشته شده، دارای تاریخ روز، ماه و سال به خط موصی بوده و به امضای او رسیده باشد. (ماده ۸۲۸ و ۸۳۰ قانون مدنی)
  • وصیت‌نامه سری: این وصیت‌نامه توسط موصی نوشته و امضا شده و در پاکت یا لفافی قرار داده شده و در اداره ثبت اسناد رسمی به امانت سپرده می‌شود. (ماده ۸۲۸ و ۸۳۱ قانون مدنی)

• اعتبار وصیت‌نامه خانگی (خودنوشت):

  • وصیت‌نامه‌ای که در خانه توسط شخص وصیت‌کننده (موصی) نوشته می‌شود، در صورتی که تمام شرایط قانونی "وصیت‌نامه خودنوشت" را داشته باشد (یعنی تماماً به خط خود موصی باشد، تاریخ دقیق داشته باشد و امضای موصی پای آن باشد)، معتبر است. رسمی بودن شرط اعتبار ذاتی وصیت‌نامه نیست.
  • نکته کلیدی در مورد "توسط ولی نوشته شده":
    • اگر منظور این است که "ولی" (مثلاً پدر) خودش وصیت‌کننده است و وصیت‌نامه را برای اموال خودش نوشته است: در این صورت، اگر وصیت‌نامه تماماً به خط خودش باشد، تاریخ و امضا داشته باشد، یک وصیت‌نامه خودنوشت معتبر محسوب می‌شود.
    • اگر منظور این است که "ولی" (مثلاً پدر) وصیت‌نامه را برای شخص دیگری (مثلاً فرزندش که موصی است) نوشته است: در این حالت، وصیت‌نامه به عنوان "وصیت‌نامه خودنوشت" آن شخص دیگر (فرزند) معتبر نخواهد بود، زیرا شرط اصلی وصیت‌نامه خودنوشت این است که تمام آن به خط خود موصی باشد. وصیت یک عمل حقوقی کاملاً شخصی است و نمی‌توان آن را به نیابت از دیگری انجام داد، مگر در موارد خاص و با رعایت تشریفات قانونی که معمولاً شامل وصیت‌نامه نمی‌شود. در چنین حالتی، اثبات اراده و اهلیت موصی و اینکه متن دقیقاً منعکس‌کننده خواست اوست، بسیار دشوار و محل مناقشه خواهد بود.

• نحوه اجرای وصیت‌نامه‌ها:

  • وصیت‌نامه رسمی: این نوع وصیت‌نامه به دلیل اعتبار اسناد رسمی، بدون نیاز به اثبات صحت و اصالت در دادگاه، مستقیماً قابل اجراست و مراجع قضایی و اداری آن را به رسمیت می‌شناسند.
  • وصیت‌نامه خودنوشت: اگرچه معتبر است، اما برای اینکه قابلیت اجرا پیدا کند، ورثه یا ذینفعان باید به دادگاه مراجعه کرده و تقاضای "تنفیذ" (تأیید و اعتبار بخشیدن) آن را از دادگاه بخواهند. دادگاه پس از بررسی و احراز صحت خط، امضا و تاریخ وصیت‌نامه و همچنین اهلیت موصی در زمان تنظیم وصیت، حکم به تنفیذ آن صادر می‌کند. این فرآیند ممکن است زمان‌بر باشد و در صورت وجود اختلاف یا تردید در اصالت، نیاز به کارشناسی خط و امضا خواهد داشت.

• مزایای وصیت‌نامه رسمی:

  • سهولت در اجرا: بدون نیاز به مراجعه به دادگاه و طی تشریفات قضایی، مستقیماً قابل اجراست.
  • کاهش اختلافات: به دلیل اعتبار قانونی بالا، کمتر مورد تردید و انکار قرار می‌گیرد و اختلافات احتمالی بین ورثه را به حداقل می‌رساند.
  • امنیت بیشتر: در دفترخانه نگهداری می‌شود و خطر مفقود شدن یا از بین رفتن آن کمتر است.

جمع‌بندی: بر اساس قوانین جاری، وصیت‌نامه‌ای که در خانه تنظیم شده باشد، در صورتی که تمام شرایط وصیت‌نامه خودنوشت (تماماً به خط موصی، دارای تاریخ و امضا) را داشته باشد، معتبر است. اما برای اجرای آن، نیاز به تأیید و تنفیذ از سوی دادگاه دارد. در مقابل، وصیت‌نامه رسمی که در دفتر اسناد رسمی تنظیم می‌شود، بدون نیاز به تشریفات قضایی، مستقیماً قابل اجراست و از اعتبار و امنیت بیشتری برخوردار است. در مورد وصیت‌نامه‌ای که توسط "ولی" نوشته شده، حیاتی است که مشخص شود "ولی" خود موصی بوده یا آن را برای شخص دیگری نوشته است؛ در حالت دوم، اعتبار آن به عنوان وصیت خودنوشت آن شخص دیگر، محل تردید جدی است. توصیه می‌شود برای جلوگیری از هرگونه ابهام و اختلاف، وصیت‌نامه به صورت رسمی در دفتر اسناد رسمی تنظیم شود.